ਸਿਆਸਤਦੁਨੀਆਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ

ਯੂਨਾਨੀ ਤੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਚ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ 

ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਪਰ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਬਾਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਾਸ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਸਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਰਜਾ। ਇਹ ਗਲ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਈ।ਪਰ ਗੁਰੂ ਨੇ  ਅਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਨਰੇਟਿਵ ਸਿਰਜਕੇ ਅਜ਼ਾਦ ਮਨੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਸਮਾਜ ਤੇ ਅਜਾਦ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਰੇਕ ਗੁਲਾਮੀ ਤੇ ਦਾਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਹਨ।ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਗਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਗੁਲਾਮੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ।ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੋਫਿਸਟ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।ਸੋਫੀਸਟਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਆਦਮੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.”ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਵਲੋਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.ਪਰ ਅਰਸਤੂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਫੀਸਟ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਿਆ।ਉਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ, ਉਪਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜਾਇਜ ਠਹਿਰਾਇਆ.
ਗੁਲਾਮ ਕੌਣ ਹੈ?
ਅਰਸਤੂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪਾਲੀਟਿਕਸ ਵਿਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।ਕੌਣ ਗੁਲਾਮ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਅਰਸਤੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੂਸਰੀ ਜਮਾਤ ,ਨਸਲ ਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਹੈ  ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਹੈ.”ਅਰਸਤੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਪਖੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਆਪਣੇ ਤੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਇਹ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਜਾਇਦਾਦ ਉਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਲਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਤੁਲ ਨਿਵਾਜਦਾ ਹੈ।ਦਾਸ ਦਾ ਵਾਜੂਦ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਹੁੰਦਾ  ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਵਲੋਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ
1) ਗੁਲਾਮੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ – ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਲਾਮੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦਾਤ ਹੈ।ਅਰਸਤੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਸਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਸੋਝੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ  ਉਹ ਹਾਕਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਕਤਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਸਤੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਮਜੋਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਮ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।.ਇਸ ਲਈ, ਗੁਲਾਮੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ‘ਤੇ ਅਆਧਾਰਿਤ ਹੈ.।
2) ਗੁਲਾਮੀ ਸਵਾਮੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ – ਅਰਸਤੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਖੇਤਰ ਨਗਰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੈ।ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਛੁੱਟੀ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੌਕਰ ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ।ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਅਰਥ ਉਹ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਵਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ, ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਅਰਸਤੂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਨੂੰ  ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੁੱਟੀ ਲਈ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ।
3) ਗੁਲਾਮੀ ਗੁਲਾਮਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ – ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਮ ਪ੍ਰਥਾ ਮਾਲਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਮਾਲਕ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4)ਗੁਲਾਮ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਦਾਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ  ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਮੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।
 5) ਗੁਲਾਮੀ ਨੈਤਿਕ ਹੈ – ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਦਿਤਾ ਹੈ।ਉਹ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।.ਅਰਸਤੂ   ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲਕ ਦੇ ਕੰਮ  ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ  ਹੀ ਗੁਲਾਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਾਲਕ ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਜ  ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ  ਤਰੱਕੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਮ ਨੈਤਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ।
6) ਗੁਲਾਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ – ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੌਕਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ  ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਰਥਾਤ ਮਾਲਕ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਏਨਾ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੀ ਏਨਾ ਅੰਤਰ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ।ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਕੁਦਰਤ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਦਾਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਲਕ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ.ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਧਾਰਨ ਤੇ ਮਜਬੂਤ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਸਮਝਣਾ ਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਸੀ ਹੈ –
1) ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਲਾਮੀ – ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਕਲਮੰਦ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਹਨ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੁਲਾਮ ਹਨ।ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਦਰਤ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ.
2) ਕਾਨੂੰਨੀ ਗੁਲਾਮੀ – ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ।.ਇਸ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰਨ ਨਾਲ  ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਹੋਵੇ।
ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ
ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਲਾਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਗੁਲਾਮ ਨਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”ਉਸਨੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ.।ਅਰਸਤੂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖਤ ਫਾਰਮੂਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ –
1. ਮਾਲਕ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨੌਕਰ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ.
2. ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.
3. ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.
4. ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਮਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ.
5. ਗੁਲਾਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
6. ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ.
7. ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ.ਜੇ ਕਿਸੇ ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.।
8. ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ ।
9. ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਨੌਕਰ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਜਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਗੈਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਣਾ ਮੌਜੂਦਾ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।
1. ਗੁਲਾਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਗੈਰ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ – ਗੁਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਅਕਲ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖਤਾ  ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੈ
 2. ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਗੁਲਾਮੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।ਇਕ ਪਾਸੇ, ਅਰਸਤੂ ਦਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਕਰ ਮਾਲਕ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਇਹ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਘੜਿਆ ਹੈ।
3.ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਧੀਹੀਣ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਤੇ ਮਾਲਕਾਂ, ਸ਼ਾਸਕਾ ਅਤੇ ਦਾਸਾਂ ਅਧੀਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੰਡ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।.ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।
4.  ਅਰਸਤੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ  ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ.ਤੇ ਨਿਆਂ ਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
5.  ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਦੂਸਰੇ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਘ੍ਰਿਣਾਯੋਗ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰਪੂਰ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਘੋਰ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਜ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਨੈਤਿਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।.ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਕ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧ ਹੈ, ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ  ਖਾਤਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6. ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਛੁੱਟੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਸਕੇ।ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਤੇ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ.
7. ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲ ਨੌਕਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।.ਇਸ ਲਈ ਗੁਲਾਮ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।.
8. ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਸਹੀ ਨਹੀ ਹੈ।ਸਰੀਰਕ ਕਾਮੇ ਵੀ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣਗੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਅਰਸਤੂ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸਤਰਾਂ ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਆਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਤੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਹੈ।ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
 -ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਲਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ

Comment here